Archive for the Filosofia Category

Eloxio da Renuncia

Posted in Filosofia on 22 marzo, 2012 by Sergio

O que experimentamos como transgresión, é en sí mesmo algo imposto. Cando gozamos, non o facemos espontáneamente, seguimos un certo mandato. O nome psicoanalítico para este mandato obsceno é: ¡GOZA!, é SUPEREGO.

Slavoj Zizek

Aquel que é separado do que pode facer aínda pode resistir, aínda pode non facer. Aquel que é separado da propia impotencia perde a capacidade de resistir.

Giorgio Agamben

Di Zizek que unha das tarefas do noso presente non é acadar a felicidade, ou acceder a aquel sentimento que chamamos goce ou placer. Máis ben, polo contrario, debemos atopar as ferramentas ou estratexias que nos permitan esquivar, eludir ou sustraernos a todos aqueles mandatos que, dende o mundo da publicidade, da moda e do consumo (espectacular) en xeral, nos obrigan dalgún xeito a gozar. A tarefa, por tanto, é a de liberarse do mandato ao goce. Cómo se consegue isto?

Trataremos de realizar un achegamento a esta problemática a través do concepto de “renuncia”, xa que parece ser, de forma paradóxica, que a nosa relación coas cousas articulábase, e articúlase, en base a esta singular actitude ante elas. Segundo Zizek, a teoría psicoanálitica clásica, de corte freudiano, é moi válida para dar conta da realidade social comandada polo que podemos considerar como un capitalismo incipiente (primeira metade do século XX), no sentido de que da conta da existencia dunha entidade represiva, o superego, que o propio Freud concibe como a “moral interiorizada”, que non nos permite acceder ao goce, ao disfrute, á liberación dos nosos instintos, etc. Isto provoca a aparición de patoloxías como a histeria. E é que, como ben dicía o propio Nietzsche, “todo o que non se libera se volve cara dentro”[1]. De modo que, nesta época, podemos dicir que o mandato social adoptaba a forma dunha renuncia ante a chamada da libido. O superego é o encargado de sofocar a fame pulsional instaurando no eu un sentimento de mala conciencia.

Hoxe, a ideoloxía dominante impúlsanos a gozar, a satisfacer os nosos instintos, as nosas pulsións. Xa non nos está vetado o goce, senón que, máis ben, estamos obrigados a acadalo. O superego, neste sentido, deixou de ser esa instancia encargada de instalar en nós unha mala conciencia cada vez que incumprimos o mandato moral para pervertirse, para devir en algo que se semella máis ao id, a esa forza irrefrenable que nos empurra a saciar os nosos instintos e desexos. O goce, o pracer, xa non se materializan de forma patolóxica, xa que é a instancia da “moral interiorizada” a que nos obriga a gozar. O superego pervírtese a través dunha “fórmula” que recorda á da desublimación represiva enunciada por Herbert Marcuse.

Volvendo co tema da renuncia, o noso cometido hoxe, como ben anuncia o filósofo esloveno, non consiste en desfacerse das ataduras de ese superego castrador e inhibidor para así acceder ao goce que nos estaba vetado, senón máis ben desmarcarse dos preceptos de ese novo superego perverso e cuasi pulsional. A cuestión non é dirimir estratexias para acceder ao goce, senón buscar vías alternativas para librarse do mandato ao mesmo, unha disposición que fica no máis fondo da nosa conciencia. Aquí é onde a renuncia, como actitude, adquire a súa relevancia.

Nun dos seus últimos textos, que leva por título “Sobre o que podemos non facer”, Giorgio Agamben reflexiona sobre as implicacións políticas da potencia privativa, da “potencia de non”. Se con Spinoza diciamos que “un é o que pode”, con Agamben podemos dicir máis ben que “un é o que pode non”. Con respecto ao calado político desta afirmación, o filósofo italiano argumenta que o máis perigoso do poder (biopolítico e democrático) actual non é, como dicía Deleuze, a separación dos homes da súa potencia (do que poden), volvéndoos impotentes. Máis ben, a operación máis perniciosa do poder é aquela que actúa sobre a impotencia dos homes, sobre aquilo que poden non facer. O poder, neste senso, neutraliza a nosa capacidade para a renuncia, para decidir sobre aquilo que podemos non facer.

O que, en verbas de Agamben, define o rango de acción humana é, ante todo, o manterse en relación coa súa propia posibilidade de non facer, coa súa propia impotencia. A sustración do mandato ao goce pasa ineludiblemente pola reivindicación e posta en escena da nosa impotencia (constitutiva). “O home volveuse cego respecto do que pode non facer”, e iso provoca a súa entrega a forzas e procesos sobre os que perdeu todo control. “Aquel que é separado do que pode facer aínda pode resistir, aínda pode non facer. Aquel que é separado da propia impotencia perde a capacidade de resistir”[2]. Perde, por tanto, a capacidade de renuncia, e con ela toda posibilidade de articular unha resistencia efectiva ao imperativo ao goce.

Tal e como Bartleby, o enigmático copista que protagoniza o maravilloso relato de Melville, “prefire non facelo” cada vez que o seu xefe lle encarga un novo traballo, aqueles que nos atopamos baixo o mandato ao goce enunciado polo noso superego perverso, debemos manternos nunha relación de fidelidade coa nosa propia impotencia para facerlle fronte. Noutros termos, a resistencia pasa por coidar ao Bartleby que todos levamos dentro e poder dicir “preferiría non facelo”. O reto pasa por, como di Simmel, atopar un “exquisito placer” en cada imperativo de privación, facendo da renuncia un aspecto positivo do goce.

Sergio Cernadas


[1] Nietzsche, Friedrich (2008), Le genealogía de la moral, Alianza Editorial, Madrid

[2] Agamben, Giorgio (2011): “Sobre lo que podemos no hacer”, en Desnudez, Ed. Anagrama, Barcelona

A Caverna de Platón

Posted in Filosofia on 6 marzo, 2012 by Sergio

Lugar de sombras, fume e cadeas. O lume, elemento fundamental nesta escena, proxecta as primeiras, desprende o segundo e deixa entrever as terceiras. Os prisioneiros, que endexamais saíron da caverna, fican encadeados no máis fondo da mesma, de tal xeito que só alcanzan a ver as sombras dos diversos obxectos que proxecta o lume, uns obxectos que son portados por uns estranos individuos e situados por eles mesmos ante o lume.

Aquel que consegue desfacerse das ataduras, das cadeas, e saír da caverna, atópase ante unha realidade ben distinta á que estaba afeito. No mundo exterior, a luz do sol substitúe ó lume, e as formas, os obxectos reais, ás sombras. O proceso de adaptación é doloroso. Nun primeiro momento, o ex-prisioneiro nega a verdade de todo aquilo que fica no exterior da caverna, afirmando a realidade das sombras. Finalmente, co tempo, darase conta de que o que hai fóra é a verdadeira realidade, e sentirá o desexo de relatarlle aos que todavía permanecen na caverna o seu novo descubrimento.

Pero o tráxico da historia é que, cando se reúne con eles na caverna para contárllelo, para convencelos de que a verdade está alí fóra, e non nas sombras, atópase coa súa risa e a súa burla. E é que vivir no mundo das sombras é moito máis cómodo, práctico e sinxelo que habitar o real, con todo o que iso conleva: dor, esforzo, responsabilidade… pero tamén ledicia e satisfacción.

A caverna é a pantalla total, un espazo habitado polos espectros onde os corpos, a materia e, en definitiva, o real, brilla pola súa propia ausencia. A televisión, o que chamamos vulgarmente caixa tonta, garda tantos parecidos coa gruta platónica que todo o que digamos dela poderá ser dito tamén da caverna. Ademáis da ausencia de corpos, a actitude de pasividade que nos provoca o feito de estar diante do aparato é a mesma que toman os prisioneiros da caverna perante a sucesión incesante de sombras que pasan frente ós seus ollos.

Esta metáfora é unha boa pedra de toque para pensar e reflexionar sobre a nosa condición de seres provistos ou non de liberdade, é dicir, sobre o feito de se as decisións que tomamos a cotío son realmente nosas. Dito isto, ¿queda algunha razón para ficar un segundo máis na caverna? A resposta, agora si, está só nas vosas mans. Cadaquén elixe a súa propia sorte…

“Caminar sobre arenas movedizas”

Posted in Filosofia on 27 febrero, 2012 by Sergio

[…]

–   Quizá el pensamiento consista precisamente en eso

–   ¿A qué te refieres? ¿Qué quieres decir?

–   Me explicaré: si aceptamos que el pensamiento, al igual que la vida, consiste en un cierto caminar y que, en dicho caminar, se nos presentan multitud de embrollos, dificultades, sustos, alegrías, etc., que nos obligan a mirar atrás, a retroceder, a permanecer alerta, o incluso a dejarse llevar; podemos considerar la tarea (el pensar o el vivir) como un “método” (camino) que tiene poco de sosegado y tranquilo, y que guarda más relación con la agitación o la incertidumbre. Es en este sentido que el pensamiento es un caminar sobre arenas movedizas.

–   ¿Y qué papel juega entonces la verdad? ¿Es que no hay nada a lo que agarrarse?

–   Al contrario: no hay nada más peligroso que darle la espalda a la verdad.

–   Entonces no comprendo.

–   Recuerda a Hegel. “Su” verdad tiene poco que ver con una noción lógica o metafísica. La experiencia verdadera, el toparse con una verdad, es aquella que transforma, que hace mutar al sujeto de la experiencia. En este sentido, la verdad es algo que se vive (y no solo se piensa) y, como parte de la vida, algo que no podemos rechazar sin con ello rechazar la vida misma, la tragedia que es vivir.

–   Prosigue.

–   Lo que trato de decir es que hay que mantenerse abierto a la (experiencia de la) verdad, aceptando o asumiendo que aquello que nos espera no siempre será agradable.

–   Entonces, según tu argumentación, no hay certezas o verdades absolutas que nos guíen en nuestro vagar, en nuestro caminar.

–   Me temo que no. No hay recetas. No hay plan(es).

–   ¿Y qué me dices entonces del “yo” tal como lo formuló Descartes, es decir, como una sustancia que piensa, como aquello de lo cual no se puede dudar porque, precisamente, es la instancia desde la cual se formula la duda?

–   ¿Quieres oír que es lo que pienso de ese “yo” del que tú hablas?

–   Habla, que yo te escucho.

–   Pues ya que mencionas a Descartes, yo articularé mi argumentación en base a dos pensadores que considero fundamentales para pensar esta cuestión, como son David Hume y Sigmund Freud. El primero enuncia la condición de ilusión de nuestro yo; el segundo su fractura constitutiva.

–   Si esto es así, ¿quién es quien actúa y decide?

[…]

Sergio Cernadas

Sobre a linguaxe

Posted in Filosofia on 7 abril, 2011 by Sergio

Neste video, pertencente á película “Wittgenstein” (1993), dirixida por Derek Jarman, expón o filósofo da Tractatus as súas principais teses sobre a linguaxe. Na primeira parte do vídeo, aparece ante nós o “primeiro Wittgenstein”, o do Tractatus. Na segunda parte, asistimos ao discurso do “segundo Wittgenstein”, o das Investigacións Filosóficas, un Wittgenstein que rexeita os seus plantexmentos anteriores.

Fantôme

Posted in Filosofia on 3 abril, 2011 by Sergio

Jacques Derrida protagoniza unha das escenas da película “Ghost Dance”. Nela, o filósofo francés fala da/s pantasma/s. Segundo Derrida, a pantasma é a herdanza de algo que nunca accedeu á presenza. Neste senso, o cinema e a psicanálise son artes ou ciencias pantasmais. O cinema é unha sorte de batalla de pantasmas. Cando vemos unha película, estamos percibindo unha serie de imaxes protagonizadas por persoas (personaxes) que non coñecemos, que xa morreron… estamos a ver pantasmas. Derrida forma parte desa herdanza de algo que non accede á presenza. Derrida é unha pantasma. E sábese pantasma. A súa voz, a súa presenza, o teléfono que soa… forman parte dun “universo” pantasmal. Ó final do vídeo, Derrida pregunta á súa entrevistadora se cre nas pantasmas. Ela, sen dubidalo nin un segundo, asinte. E vos, credes nas pantasmas?

Emil Cioran: Bach e o sentido da vida

Posted in Filosofia on 2 abril, 2011 by Sergio

Este vídeo corresponde á última parte dun documental adicado ao mal chamado “pesimista” Emil Cioran. Nel, o escritor fálanos, entre outras cousas, da súa admiración por Bach e do seu “pesimismo”. Nun dos seus máis fermosos aforismos, Cioran di: “Que a vida non teña sentido é unha razón para vivir, quizáis a única”. Escoitei poucas frases tan vitalistas como esta. Noutro momento, di: “Se a vida non ten sentido, por que a morte ía telo”, unha sentenza que responde a todos aqueles que o tildaban de pesimista. Cioran expón as miserias da existencia. Escribir é para el unha actividade purificadora. O obxectivo é pór no papel todo aquilo que nos preocupa, que nos debilita, que nos mata… para así poder seguir vivindo, e incluso ser felices.

Existencialismo

Posted in Filosofia on 2 abril, 2011 by Sergio

Unha representación gráfica do “estar no mundo”